Zmiana nazwiska dziecka na nazwisko ojczyma – czy to w ogóle możliwe? [Poradnik]

Siedzi naprzeciwko mnie Klientka. Widać, że jest szczęśliwa w nowym związku, ale w jej oczach czai się niepokój. „Panie Mecenasie, bierzemy ślub. Mój partner, Marek, jest dla mojego synka jak prawdziwy ojciec. Biologiczny tata… cóż, pojawia się raz na rok albo wcale. Chcemy być prawdziwą rodziną, też na papierze. Chcę, żeby Jaś nosił nazwisko Marka. Czy to się da zrobić, czy ojciec biologiczny musi się zgodzić?”.

To jedno z częstszych pytań, jakie słyszę w kancelarii, gdy kurz po rozwodzie już opadnie i zaczynacie budować nowe życie. Odpowiedź brzmi: tak, to jest możliwe, ale droga do tego celu bywa kręta. Wiele zależy od tego, czy biologiczny ojciec wciąż ma władzę rodzicielską i – co ważniejsze – czy potrafi schować dumę do kieszeni dla dobra dziecka.

Krótka odpowiedź na start: Jeśli oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską, musisz uzyskać zgodę ojca biologicznego. Jeśli on odmawia, jego zgodę może zastąpić prawomocne postanowienie sądu opiekuńczego. Sąd zgodzi się jednak tylko wtedy, gdy uzna, że przemawia za tym tzw. „dobro dziecka”, a nie tylko wygoda rodziców.

Czy można zmienić dziecku nazwisko na nazwisko ojczyma?

W polskim prawie nazwisko jest dobrem osobistym i podlega ścisłej ochronie. Nie można go sobie zmieniać „jak rękawiczki”. Ustawa o zmianie imienia i nazwiska przewiduje jednak taką możliwość, jeśli przemawiają za tym ważne względy. Jednym z takich względów jest właśnie chęć integracji dziecka z nową rodziną, w której się wychowuje.

Z punktu widzenia procedury, mamy dwie ścieżki:

1. Ścieżka administracyjna (łatwa): Idziecie do Urzędu Stanu Cywilnego (Kierownika USC). Oboje rodzice składają zgodne oświadczenia, że chcą zmiany nazwiska dziecka na nazwisko ojczyma. Sprawa załatwiona.
2. Ścieżka sądowa (trudna): Biologiczny ojciec nie zgadza się na zmianę. Wtedy musisz najpierw uzyskać zgodę sądu, która zastąpi jego podpis w urzędzie.

Często spotykam się z przekonaniem, że po rozwodzie matka może decydować o wszystkim sama. To błąd. Nazwisko dziecka to jedna z tzw. istotnych spraw dziecka.

Kiedy zgoda biologicznego ojca nie jest potrzebna?

Istnieją sytuacje, w których zdanie biologicznego ojca przestaje mieć prawne znaczenie. Wtedy procedura staje się znacznie prostsza i ogranicza się do wizyty w Urzędzie Stanu Cywilnego. Dzieje się tak, gdy ojciec:

• nie żyje,
• jest nieznany (w akcie urodzenia w rubryce ojciec nie widnieją dane konkretnej osoby),
• nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych (jest ubezwłasnowolniony).

Ale uwaga – jest tu pewien haczyk, o którym wielu zapomina. Pozbawienie władzy rodzicielskiej to kluczowa kwestia.

Zapamiętaj: Jeśli ojciec jest pozbawiony władzy rodzicielskiej, nie musisz pytać go o zgodę. Jeśli jednak ma władzę rodzicielską tylko ograniczoną lub zawieszoną – jego zgoda nadal jest potrzebna (choć w przypadku ograniczenia zależy to od dokładnej treści wyroku, warto to skonsultować z adwokatem).

Ojciec ma władzę rodzicielską i mówi „nie” – co robić?

To najczęstszy scenariusz w mojej kancelarii. Ojciec jest obecny (lub przynajmniej ma prawa), ale na wieść o zmianie nazwiska reaguje agresją. „Nie będziesz mu zmieniać nazwiska, to mój syn!”. Często nie chodzi tu o relację z dzieckiem, ale o zwykłą złośliwość wobec byłej partnerki.

Co wtedy? Nie możesz iść prosto do Urzędu Stanu Cywilnego, bo urzędnik odeśle Cię z kwitkiem. Musisz założyć sprawę w Sądzie Rejonowym (Wydział Rodzinny i Nieletnich). Składasz wniosek o wyrażenie zgody na zmianę nazwiska dziecka (w trybie art. 97 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Sąd zbada, czy zmiana nazwiska jest zgodna z dobrem dziecka. Co to znaczy w praktyce? Sąd sprawdzi:

• Czy dziecko jest emocjonalnie związane z ojczymem?
• Czy dziecko odczuwa dyskomfort, nazywając się inaczej niż reszta domowników (mama, ojczym, przyrodnie rodzeństwo)?
• Czy biologiczny ojciec faktycznie interesuje się dzieckiem, czy tylko blokuje decyzję „dla zasady”?

Jeśli sąd wyda zgodę, to prawomocne postanowienie zastępuje zgodę ojca. Z tym papierem idziesz do USC i zmieniasz nazwisko.

Zmiana nazwiska a przysposobienie – nie myl tych pojęć!

Tutaj musimy się na chwilę zatrzymać, bo to źródło ogromnych nieporozumień. Wielu klientów myśli, że zmiana nazwiska na nazwisko ojczyma to to samo, co przysposobienie dziecka przez ojczyma (adopcja). To są dwie zupełnie różne instytucje prawne!

Jeśli Twoim celem jest, aby ojczym stał się prawnym opiekunem dziecka, a biologiczny ojciec stracił do niego prawa, musisz przeprowadzić procedurę przysposobienia. Jest to proces znacznie trudniejszy i wymaga najczęściej wcześniejszego, całkowitego pozbawienia władzy rodzicielskiej biologicznego ojca. Więcej o procedurze adopcji możesz przeczytać w moim artykule o adopcji dziecka krok po kroku.

Czy zmiana nazwiska uwalnia ojca od alimentów?

To pytanie zadają zazwyczaj ojcowie, którzy dostają wniosek o zgodę na zmianę nazwiska: „Skoro chcecie, żeby nazywał się Kowalski, jak Twój nowy mąż, to niech Kowalski go utrzymuje!”.

Musisz wiedzieć, że zmiana nazwiska nie ma absolutnie żadnego wpływu na obowiązek alimentacyjny. Biologiczny ojciec nadal musi płacić alimenty na dzieci, nawet jeśli w dowodzie osobistym dziecka będzie widniało nazwisko ojczyma. Dzieje się tak dlatego, że zmiana nazwiska nie zrywa więzów krwi ani pokrewieństwa.

To działa też w drugą stronę – zmiana nazwiska nie jest argumentem do podwyższenia alimentów.

Jakie „ważne powody” przekonają sąd?

Samo stwierdzenie „bo tak chcemy” nie wystarczy. Jeśli sprawa trafi do sądu, musimy przygotować solidne uzasadnienie wniosku o zmianę nazwiska. Co jest argumentem dla sądu?

Sądy często przychylają się do wniosku, gdy:

• Dziecko funkcjonuje w nowej rodzinie: Matka, ojczym i np. przyrodnie rodzeństwo noszą jedno nazwisko, a dziecko czuje się wykluczone, nosząc nazwisko biologicznego ojca, z którym nie ma kontaktu.
• Brak więzi z biologicznym ojcem: Jeśli ojciec nie utrzymuje kontaktów, a dziecko postrzega ojczyma jako swojego tatę.
• Nazwisko ojca źle się kojarzy: Jeśli ojciec jest np. kryminalistą, a jego nazwisko jest „głośne” w lokalnym środowisku i naraża dziecko na wstyd.
• Utrudnianie życia codziennego: Różne nazwiska matki i dziecka mogą generować problemy w podróżach, u lekarza czy w szkole (choć to argument pomocniczy).

Dlatego w mojej kancelarii, zanim złożymy wniosek, dokładnie analizujemy sytuację rodzinną. Czasem warto najpierw uregulować kwestię ograniczenia praw rodzicielskich ojcu lub wykazać, że ma miejsce utrudnianie kontaktów z dzieckiem z jego strony (lub ich brak), co wzmacnia naszą pozycję w sprawie o nazwisko.

Ile lat musi mieć dziecko, żeby decydować o nazwisku?

Dziecko to nie przedmiot, który można dowolnie „przemetkować”. Ustawodawca uznał, że starsze dzieci mają prawo głosu w kwestii swojej tożsamości.

Pamiętaj też, że manipulacja dzieckiem po rozwodzie jest łatwa do wykrycia przez biegłych psychologów. Jeśli sąd zorientuje się, że dziecko chce zmiany nazwiska tylko dlatego, że mama nastawia je przeciwko tacie, wniosek może zostać oddalony.

Sprawy o zmianę nazwiska wydają się błahe, ale dotykają najgłębszych kwestii tożsamości dziecka i relacji w rodzinie. Czasami jeden źle sformułowany wniosek zamyka drogę do zmiany na lata. Warto podejść do tego strategicznie, zwłaszcza gdy w tle jest konfliktowy rozwód i walka o kontakty z dziećmi.

Jeśli walczysz o spokój swojej nowej rodziny i napotykasz opór ze strony byłego partnera, nie musisz przechodzić przez to sama. Pomagam moim Klientom przejść przez gąszcz przepisów rodzinnych, aby mogli skupić się na tym, co najważniejsze – wychowaniu dzieci.