Ugoda o zachowek

Wyobraź sobie taką sytuację: właśnie pochowałeś bliską osobę. Jeszcze nie opadły emocje, a w skrzynce znajdujesz pismo od brata, z którym nie rozmawiałeś od lat, albo od „nieznajomej” ciotki. Żądają pieniędzy. Dużych pieniędzy. Powołują się na zachowek. Twoja pierwsza myśl? „Nie dostaną ani grosza, idę do sądu!”. To naturalna reakcja obronna. Ale zanim wypowiesz wojnę, usiądźmy na chwilę przy kawie i zastanówmy się, czy wojna to na pewno najlepsze rozwiązanie.

W mojej kancelarii we Wrocławiu widziałem setki takich spraw. Rodziny, które przez lata ciągały się po sądach, traciły majątek na biegłych, a na końcu… i tak musiały zapłacić, tylko że z odsetkami i kosztami procesu. Czy jest alternatywa? Tak. To ugoda o zachowek.

Czym dokładnie jest ugoda o zachowek? (Direct Answer)

Ugoda o zachowek to dobrowolna umowa między osobą zobowiązaną do zapłaty zachowku (najczęściej spadkobiercą testamentowym) a osobą uprawnioną do jego otrzymania. Jej celem jest ustalenie konkretnej kwoty spłaty oraz terminów płatności bez udziału sądu. Prawidłowo zawarta ugoda definitywnie kończy spór, zastępując wyrok sądowy, i pozwala obu stronom zaoszczędzić czas, nerwy oraz znaczne koszty procesowe. To najszybszy sposób na uregulowanie spraw majątkowych po śmierci bliskiego.

Dlaczego ugoda opłaca się bardziej niż sąd?

Wielu Klientów pyta mnie: „Mecenasie, czy nie lepiej powalczyć?”. Odpowiedź brzmi: to zależy od Twoich kart. Jeśli jednak roszczenie drugiej strony jest co do zasady słuszne (czyli nie zachodzi np. przedawnienie roszczenia o zachowek lub wydziedziczenie), sąd zazwyczaj sprowadza się do matematyki.

Sądowe ustalanie wartości majątku to koszmar. Biegli rzeczoznawcy wyceniają mieszkania, działki, a nawet stare samochody. Za każdą taką opinię płacisz Ty (lub przegrany w procesie). Do tego dochodzą koszty zastępstwa procesowego i opłata od pozwu (5% wartości sporu). Ugoda pozwala uciąć te koszty na starcie.

Co musi zawierać bezpieczna ugoda o zachowek?

Nie wystarczy napisać na kartce „Płacę Ci 50 tysięcy”. Taki dokument może być początkiem kłopotów, a nie ich końcem. Jako adwokat zawsze dbam o to, by ugoda była „kuloodporna”. Musisz w niej zawrzeć:

• Precyzyjne oznaczenie stron: Kto płaci, a kto bierze pieniądze. Pamiętaj, że stroną może być też osoba, która otrzymała darowiznę (sprawdź temat: darowizna a zachowek).
• Konkretną kwotę: Jasno określona suma, która stanowi zaspokojenie roszczeń.
• Termin i sposób płatności: Data przelewu i numer konta bankowego.
• Klauzulę o wyczerpaniu roszczeń: To absolutnie kluczowe zdanie! Musi z niego wynikać, że uprawniony po otrzymaniu pieniędzy nie będzie żądał ani złotówki więcej w przyszłości.

Jeśli pominiesz ten ostatni punkt, druga strona może wziąć pieniądze, a za rok złożyć pozew o dopłatę, twierdząc, że „to była tylko zaliczka”.

Forma pisemna czy akt notarialny – co wybrać?

Prawo nie wymaga formy aktu notarialnego dla samej ugody o zachowek (chyba że w ramach ugody przenosisz własność nieruchomości). Możesz więc spisać ją w zwykłej formie pisemnej. Jednak diabeł tkwi w szczegółach.

Jeśli jesteś osobą, która ma otrzymać pieniądze (uprawnionym do zachowku), będziesz chciał zabezpieczenia. Tutaj wkracza notariusz. W akcie notarialnym dłużnik może poddać się rygorowi egzekucji (art. 777 KPC). Co to oznacza? Że jeśli nie zapłaci w terminie, nie musisz zakładać sprawy w sądzie. Idziesz prosto do komornika z aktem notarialnym.

Spłata zachowku w ratach – jak to uregulować?

Często zdarza się, że spadkobierca ma majątek w postaci nieruchomości (mieszkanie po rodzicach), ale nie ma gotówki na koncie. Wtedy jedynym ratunkiem jest rozłożenie płatności na raty. Sąd rzadko na to pozwala z urzędu, ale w ugodzie macie pełną swobodę.

Możecie ustalić, że pierwsza rata płatna jest od razu, a kolejne np. co roku. Możecie też uzależnić zapłatę od sprzedaży nieruchomości (choć tu trzeba być ostrożnym z precyzyjnym zapisem terminu). Pamiętaj jednak, że standardowo zachowek jest płatny jednorazowo. Zgoda na raty to dobra wola uprawnionego – warto go do tego przekonać, oferując np. nieco wyższą kwotę końcową lub rezygnację z innych roszczeń.

Warto też wiedzieć, że samo obniżenie wysokości zachowku w sądzie jest trudne (wymaga powołania się na zasady współżycia społecznego), natomiast w ugodzie możecie swobodnie ustalić kwotę niższą niż wynikałoby to z ustawowych wyliczeń.

Ugoda o zachowek a Urząd Skarbowy – czy zapłacisz podatek?

To jest moment, w którym wielu moich Klientów oddycha z ulgą. Pieniądze uzyskane tytułem zachowku (również na podstawie ugody!) podlegają przepisom ustawy o podatku od spadków i darowizn. Dlaczego to dobra wiadomość?

Ponieważ jeśli ugoda dotyczy najbliższej rodziny (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha), możesz skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku. Warunek jest jeden: musisz zgłosić otrzymanie pieniędzy do Urzędu Skarbowego na druku SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od otrzymania środków.

Zagrożenia przy samodzielnym pisaniu ugody

Internet jest pełen darmowych wzorów. „Pobierz wzór ugody o zachowek PDF”. Brzmi kusząco, prawda? Ale czy wiesz, że większość tych wzorów nie uwzględnia specyfiki Twojej sytuacji? Często brakuje w nich zabezpieczenia na wypadek, gdyby pojawiły się nowe składniki majątku, o których nie wiedzieliście w chwili podpisywania ugody.

Kolejny problem to pominięcie kwestii darowizn doliczanych do spadku. Może się okazać, że podpiszesz ugodę, zapłacisz, a potem dowiesz się, że darowizna od rodziców, którą otrzymał brat 10 lat temu, powinna drastycznie obniżyć to, co musisz mu zapłacić. Wtedy jest już za późno na odkręcenie ugody (chyba że udowodnisz błąd, co jest bardzo trudne).

Nie straszę Cię – edukuję. W mojej kancelarii, zanim pozwolę Klientowi podpisać cokolwiek, robimy dokładny audyt: co wchodzi w skład spadku, jakie były darowizny i czy roszczenie nie jest przedawnione. Dzięki temu moi Klienci śpią spokojnie, wiedząc, że nie przepłacają.

Kiedy warto skorzystać z mediacji?

Czasami emocje są tak silne, że bezpośrednia rozmowa z bratem czy siostrą jest niemożliwa. Krzyki, wypominanie przeszłości – znasz to? Wtedy idealnym rozwiązaniem jest mediacja. Mediator to bezstronna osoba, która nie ocenia, kto był „dobrym synem”, a kto „złą córką”. Jego zadaniem jest doprowadzenie do konkretów.

Ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc ugody sądowej. To oznacza, że jest tak samo ważna jak wyrok, ale osiągnięta w atmosferze szacunku (lub chociaż zawieszenia broni), a nie walki na noże. Z mojego doświadczenia wynika, że mediacja w sprawie o zachowek jest często skuteczniejsza niż lata procesowania się.

Pamiętaj też, że kwestie zachowku często wiążą się z innymi skomplikowanymi procedurami, takimi jak dział spadku czy niegodność dziedziczenia. Nie bój się prosić o pomoc, gdy sprawa Cię przerasta.

Jeśli czujesz, że sprawa zachowku zaczyna Cię przerastać, a druga strona stawia zaporowe warunki – nie ryzykuj walki na oślep. Źle skonstruowana ugoda to pułapka, z której trudno się wydostać. Skontaktuj się ze mną. Przeanalizuję Twoją sytuację, sprawdzę, czy roszczenie jest zasadne i pomogę wynegocjować warunki, które nie zrujnują Twojego budżetu.