Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku

Przychodzi do mnie Klientka, nazwijmy ją Pani Anna, i mówi: „Panie Mecenasie, ja już dawno odrzuciłam spadek po ojcu, podpisałam pismo u notariusza 5 lat temu, więc teraz, gdy ojciec zmarł, komornik nie ma prawa mnie ścigać za jego kredyty”. Poprosiłem o dokument. Okazało się, że Pani Anna niczego nie odrzuciła, a jedynie sporządziła darowiznę swojego udziału w mieszkaniu na rzecz siostry. To klasyczny przykład, jak mylenie pojęć prawnych może doprowadzić do tragedii finansowej.

Wielu moich Klientów używa terminów zrzeczenie się dziedziczenia i odrzucenie spadku zamiennie. Tymczasem w świetle prawa to dwie zupełnie inne instytucje, działające w innym czasie i wywołujące inne skutki – zwłaszcza dla Twoich dzieci. Jeśli zastanawiasz się, jak uchronić się przed długami lub uporządkować sprawy rodzinne, ten artykuł jest dla Ciebie.

Krótka odpowiedź na start: Różnica jest fundamentalna i dotyczy czasu. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa, którą zawierasz z przyszłym spadkodawcą, gdy on jeszcze żyje (np. z ojcem u notariusza). Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie, które składasz w sądzie lub u notariusza dopiero po śmierci spadkodawcy, gdy dowiesz się o swoim powołaniu do spadku.

Zrzeczenie a odrzucenie – na czym polega główna różnica?

Wyobraź sobie oś czasu. Punktem zerowym jest śmierć spadkodawcy (np. Twojego rodzica lub małżonka). Wszystko, co robisz „na lewo” od tego punktu (czyli za życia), to domena zrzeczenia się dziedziczenia. Wszystko, co robisz „na prawo” (po śmierci), to domena odrzucenia spadku.

To rozróżnienie jest kluczowe, ponieważ polskie prawo (Kodeks cywilny) generalnie zakazuje zawierania umów o spadek po osobie żyjącej. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest jedynym wyjątkiem od tej reguły. Nie możesz więc „odrzucić spadku na zapas”.

Zrzeczenie się dziedziczenia – umowa na „spokojny sen”

Zrzeczenie się dziedziczenia to specyficzna umowa. Aby była ważna, muszą się na nią zgodzić obie strony: Ty (przyszły spadkobierca) i Twój bliski (przyszły spadkodawca). Nie możesz zrzec się dziedziczenia jednostronnie, bez wiedzy tej drugiej osoby.

Mechanizm jest prosty: idziecie do notariusza, podpisujecie umowę, a Ty zostajesz wyłączony od dziedziczenia tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku. Co to daje? Przede wszystkim pewność. Jeśli Twój rodzic ma ogromne długi i wiesz, że spadek po rodzicach będzie tylko problemem, taka umowa „wycina” Cię z kręgu spadkobierców raz na zawsze.

Warto pamiętać, że zrzeczenie się spadku (potoczna nazwa zrzeczenia się dziedziczenia) obejmuje zazwyczaj również Twoich zstępnych (dzieci, wnuki), chyba że w umowie postanowicie inaczej. To ogromna zaleta w porównaniu do odrzucenia spadku, o czym za chwilę.

Odrzucenie spadku – hamulec awaryjny po śmierci

Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy spadkodawca już nie żyje. Wtedy umowa o zrzeczenie jest niemożliwa. Pozostaje Ci procedura znana jako odrzucenie spadku. Masz na to ściśle określony czas: 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania (zazwyczaj jest to dzień śmierci bliskiego lub dzień, w którym dowiedziałeś się o odrzuceniu spadku przez kogoś z bliższej rodziny).

Odrzucenie spadku składasz przed sądem lub u notariusza. Skutek? Jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku. Nie dziedziczysz majątku, ale też nie odpowiadasz za długi. Wydaje się proste? Tutaj zaczynają się schody, na których potyka się wielu moich Klientów.

Pamiętaj, że brak reakcji w ciągu 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Kiedyś oznaczało to proste przyjęcie (wraz z pełną odpowiedzialnością za długi), dziś prawo jest łaskawsze, ale nadal wiąże się to z koniecznością spłacania długów do wartości majątku spadkowego.

Uwaga na dzieci – pułapka, która kosztuje majątek

To jest najważniejszy fragment tego tekstu. Przeczytaj go uważnie.

Jeśli podpiszesz umowę o zrzeczenie się dziedziczenia (za życia spadkodawcy), to skutki tej umowy rozciągają się na Twoje dzieci i wnuki. One też są traktowane, jakby nie dożyły otwarcia spadku. Są bezpieczne. Nie muszą nic robić, nie muszą biegać po sądach.

Natomiast jeśli dokonasz odrzucenia spadku (po śmierci), Twój udział spadkowy nie znika. On „przeskakuje” na Twoje dzieci. Prawo działa tu jak domino. Odrzucasz spadek, bo są w nim długi? Świetnie, właśnie przekazałeś te długi swojemu synowi lub córce.

W mojej kancelarii, gdy prowadzimy postępowanie spadkowe, zawsze analizujemy drzewo genealogiczne Klienta pod kątem małoletnich. Zostawienie ich bez ochrony prawnej to błąd, którego nie da się łatwo naprawić.

Czy po zrzeczeniu się dziedziczenia należy się zachowek?

Często pytacie mnie o zachowek w kontekście tych dwóch czynności. Zasada jest prosta: skoro przy zrzeczeniu się dziedziczenia jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku, to nie masz żadnych praw do majątku spadkowego. Nie dziedziczysz ustawowo, a co za tym idzie – nie przysługuje Ci roszczenie o zachowek.

Jest to bardzo skuteczne narzędzie dla osób, które chcą uregulować sprawy majątkowe jeszcze za życia. Na przykład: rodzic przekazuje Ci darowiznę teraz, a w zamian Ty zrzekasz się dziedziczenia w przyszłości, aby nie rościć pretensji do reszty majątku, który przypadnie rodzeństwu.

Podobnie jest przy odrzuceniu spadku – tracisz prawo do zachowku. Warto jednak wiedzieć, że jeśli sporządzono testament, sytuacja może się skomplikować, a Twoje miejsce mogą zająć spadkobiercy ustawowi.

Co wybrać: zrzeczenie czy odrzucenie?

Nie zawsze masz wybór. Jeśli spadkodawca już zmarł, pozostaje Ci tylko odrzucenie. Jeśli jednak spadkodawca żyje, a Ty przewidujesz kłopoty (długi) lub chcesz uregulować sprawy majątkowe (np. w związku z działem spadku w przyszłości), zrzeczenie się dziedziczenia jest rozwiązaniem bezpieczniejszym i „czystszym” prawnie.

Dlaczego? Bo zamyka temat definitywnie. Nie musisz pilnować terminów (tych nieszczęsnych 6 miesięcy), nie musisz angażować sądu rodzinnego do spraw dzieci. To „chirurgiczne cięcie”.

Pamiętaj jednak, że każda sytuacja jest inna. Czasem dziedziczenie ustawowe jest korzystniejsze, nawet przy niewielkich długach. Zanim podejmiesz decyzję o „ucieczce” ze spadku, warto przeanalizować aktywa i pasywa. W mojej kancelarii często pomagamy Klientom zdobyć np. akt poświadczenia dziedziczenia dopiero po dokładnym sprawdzeniu, czy w spadku nie ma ukrytych zobowiązań. Pochopne odrzucenie spadku (gdy np. majątek jest duży, a długi małe) to strata pieniędzy. Z kolei brak odrzucenia przy samych długach to katastrofa.

Warto też wiedzieć, że zrzeczenie się dziedziczenia to nie to samo co niegodność dziedziczenia. Niegodność orzeka sąd w przypadku ciężkich przewinień przeciwko spadkodawcy, a zrzeczenie to dobrowolna umowa.

Jeśli masz wątpliwości, czy Twoje oświadczenie o odrzuceniu spadku było skuteczne, albo chcesz sprawdzić, czy w Twojej sprawie warto podpisać umowę o zrzeczenie – nie ryzykuj działania na własną rękę. Błędy w prawie spadkowym są niezwykle kosztowne i często nieodwracalne. Czasem drobny niuans, jak brak zgody sądu rodzinnego w terminie, może zrujnować przyszłość Twoich dzieci. Zdejmuję ten ciężar z moich Klientów, dbając o to, by procedury były przeprowadzone bezpiecznie i zgodnie z prawem.

Gubisz się w przepisach spadkowych? Boisz się, że długi przejdą na Twoje dzieci?
Nie zostawiaj takich spraw przypadkowi. Skontaktuj się ze mną, przeanalizujemy Twoją sytuację i zabezpieczymy majątek Twojej rodziny.
UMÓW KONSULTACJĘ PRAWNĄ »