Ile wynosi zachowek i komu przysługuje

Wyobraź sobie taką sytuację. Twój ojciec całe życie ciężko pracował, dorobił się pięknego domu i oszczędności. Ty byłeś przy nim, pomagałeś, woziłeś do lekarzy. Po jego śmierci idziesz do notariusza i dowiadujesz się, że… w testamencie wszystko zostało przepisane na Twoją macochę albo daleką fundację. Zostajesz z niczym. A może sytuacja jest odwrotna? To Ty otrzymałeś spadek w dowód wdzięczności za opiekę, a teraz „zła rodzina”, która nie interesowała się zmarłym przez lata, wyciąga ręce po pieniądze. W obu tych historiach kluczem do rozwiązania problemu jest jedna instytucja prawna: zachowek.

W mojej kancelarii we Wrocławiu sprawy o zachowek to codzienność. Widzę w nich ogromne emocje – poczucie krzywdy, niezrozumienie, a często strach o własny majątek. Jeśli zastanawiasz się, czy należą Ci się pieniądze, albo boisz się, że będziesz musiał sprzedać mieszkanie, żeby spłacić rodzinę – ten artykuł jest dla Ciebie. Wyjaśnię Ci to prostym językiem, bez zbędnego prawniczego bełkotu.

Ile wynosi zachowek? Krótka odpowiedź: Zachowek to równowartość pieniężna 1/2 (połowy) lub 2/3 (dwóch trzecich) udziału spadkowego, który przypadałby Ci, gdyby nie było testamentu. O tym, która stawka dotyczy Ciebie, przeczytasz poniżej.

Czym w ogóle jest zachowek i dlaczego prawo zmusza do płacenia?

Wiele osób pyta mnie: „Panie Mecenasie, skoro była wola zmarłego w testamencie, to dlaczego prawo w to ingeruje?”. To dobre pytanie. Polski system prawny wychodzi z założenia, że najbliższa rodzina powinna być chroniona finansowo. Nie można kogoś całkowicie pominąć i zostawić bez środków do życia (chyba że są ku temu drastyczne powody, o czym później).

Zachowek to więc pewnego rodzaju „bezpiecznik”. Nawet jeśli spadkodawca zapisał wszystko sąsiadce, najbliżsi krewni mają prawo żądać od niej zapłaty określonej sumy pieniędzy. Pamiętaj – zachowek to zawsze roszczenie o pieniądze. Nie możesz żądać wydania „tego konkretnego pokoju” czy „samochodu dziadka”. Możesz żądać jedynie spłaty ich równowartości.

Komu należy się zachowek? Lista uprawnionych

To nie jest tak, że każdy krewny może ustawić się w kolejce po pieniądze. Kodeks cywilny tworzy tu bardzo zamknięty krąg osób (katalog zamknięty). O zachowek mogą ubiegać się wyłącznie:

• Zstępni (czyli dzieci, wnuki, prawnuki…),
• Małżonek,
• Rodzice spadkodawcy (ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy – czyli zazwyczaj, gdy zmarły nie miał dzieci).

Jeśli należysz do jednej z tych grup i zostałeś pominięty w testamencie (albo majątek został rozdany w formie darowizn przed śmiercią), masz prawo walczyć o swoje. Często moi Klienci są zaskoczeni, że nawet spadek po rodzicach, który w całości przypadł jednemu z rodzeństwa, generuje obowiązek zapłaty zachowku pozostałym.

Kto NIE dostanie ani grosza? Obalamy mity

W internecie krąży mnóstwo błędnych informacji. Najczęstszy błąd dotyczy rodzeństwa. Musisz to zapamiętać raz na zawsze:

Zachowku nie dostaną również osoby, które:

• Zostały skutecznie wydziedziczone w testamencie.
• Zrzekły się dziedziczenia za życia spadkodawcy (u notariusza).
• Odrzuciły spadek.
• Zostały uznane za niegodne dziedziczenia przez sąd.

Więcej o sytuacji, gdy sąd uznaje kogoś za „niegodnego” (np. gdy wnuk popełnił przestępstwo przeciwko dziadkowi), przeczytasz w moim artykule o niegodności dziedziczenia.

Ile wynosi zachowek? Konkretne wyliczenia (1/2 czy 2/3?)

Przejdźmy do konkretów, czyli pieniędzy. Wysokość zachowku zależy od tego, w jakiej sytuacji życiowej się znajdujesz. Prawo wyróżnia dwie stawki:

1. 1/2 (połowa) udziału spadkowego – to stawka podstawowa. Dotyczy większości dorosłych, zdrowych osób.
2. 2/3 (dwie trzecie) udziału spadkowego – to stawka uprzywilejowana. Przysługuje Ci tylko wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) byłeś:
   • trwale niezdolny do pracy,
   • lub małoletni (poniżej 18 roku życia).

Co to oznacza w praktyce? Jeśli jako jedyne dziecko dziedziczyłbyś po ojcu cały majątek (wart np. 400 000 zł), a ojciec zapisał wszystko fundacji, to Twój zachowek wynosi 200 000 zł (1/2 z całości). Jeśli jednak jesteś trwale niezdolny do pracy, należy Ci się aż 266 666 zł (2/3 z całości).

Oczywiście, aby wiedzieć, od jakiego ułamka liczyć tę połowę, musisz najpierw ustalić, jaki byłby Twój udział w spadku, gdyby nie było testamentu. Tutaj kłaniają się zasady, które rządzą czymś takim jak dziedziczenie ustawowe.

Substrat zachowku – czyli od jakiej kwoty liczymy procenty?

To jest moment, w którym 90% osób popełnia błąd, próbując liczyć zachowek samodzielnie. Myślą tak: „Na koncie zmarłego zostało 10 000 zł, więc należy mi się 5 000 zł”. Nic bardziej mylnego.

Prawnicy używają pojęcia „substrat zachowku”. To czysta wartość spadku (aktywa minus długi) powiększona o darowizny dokonane przez zmarłego za życia. To kluczowe! Często zdarza się, że w chwili śmierci konto jest puste, bo ojciec przepisał mieszkanie na jednego syna 5 lat wcześniej. To mieszkanie „wraca” rachunkowo do masy spadkowej, by wyliczyć zachowek dla drugiego syna.

Czy darowizny sprzed lat wliczają się do zachowku?

Tutaj sprawa robi się skomplikowana i to właśnie o ten element toczą się najcięższe boje w sądzie. Zasadą jest, że do spadku doliczamy darowizny. Ale są wyjątki!

Nie doliczamy do zachowku:

• Drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych (np. prezenty ślubne, urodzinowe o rozsądnej wartości).
• Darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, jeśli dokonano ich dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.

Zauważ różnicę: jeśli ojciec podarował mieszkanie sąsiadce 11 lat temu – nie wlicza się to do zachowku. Ale jeśli podarował je synowi (który jest spadkobiercą) nawet 20 lat temu – doliczamy to! To potężna pułapka, o której wiele osób nie wie. Temat ten szerzej omawiam w artykule: darowizna a zachowek.

Jak się bronić przed zachowkiem? Wydziedziczenie i niegodność

Jeśli stoisz po drugiej stronie barykady – czyli otrzymałeś spadek i boisz się, że rodzina „puści Cię z torbami” – musisz wiedzieć, że obrona jest możliwa, choć trudna.

Najskuteczniejszą metodą jest wydziedziczenie w testamencie. Spadkodawca musi jednak podać konkretną, prawdziwą przyczynę (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, brak kontaktu, przestępstwo). Jeśli wydziedziczenie jest skuteczne, uprawniony nie dostanie ani grosza. Ale uwaga – prawo do zachowku przechodzi wtedy na jego dzieci!

Drugą linią obrony są zasady współżycia społecznego (Art. 5 Kodeksu Cywilnego). Czasami udaje się przekonać sąd, że wypłata pełnego zachowku byłaby rażąco niesprawiedliwa. Dzieje się tak np. gdy uprawniony do zachowku znęcał się nad rodziną, ale spadkodawca nie zdążył go wydziedziczyć. Wtedy możemy walczyć o obniżenie wysokości zachowku, a w skrajnych przypadkach nawet o oddalenie powództwa.

Kiedy roszczenie przepada? Uważaj na terminy

Czas działa na Twoją niekorzyść. Roszczenie o zachowek nie jest wieczne. Masz na to dokładnie 5 lat. Od kiedy liczymy ten termin?

• Jeśli był testament – 5 lat od ogłoszenia testamentu.
• Jeśli nie było testamentu (dziedziczenie ustawowe, ale doliczamy darowizny) – 5 lat od śmierci spadkodawcy.

Dlaczego warto skonsultować sprawę z adwokatem?

Sprawy o zachowek wydają się proste matematycznie, ale w sądzie zamieniają się w batalię o wycenę nieruchomości, powoływanie biegłych i „wyciąganie brudów” z przeszłości rodziny (kto kogo odwiedzał, kto kogo obraził). Błąd na etapie wstępnej wyceny roszczenia może Cię słono kosztować.

Jeśli wpiszesz w pozwie kwotę 200 000 zł, a biegły wyceni, że należy Ci się 100 000 zł – to formalnie „przegrałeś” sprawę w połowie i sąd może obciążyć Cię gigantycznymi kosztami procesu drugiej strony. Dlatego w mojej kancelarii, zanim złożymy pozew, zawsze najpierw dokładnie audytujemy majątek i szacujemy ryzyko. Często udaje się też zawrzeć ugodę o zachowek bez konieczności wieloletniego procesu.

Pamiętaj też, że kwestie finansowe to nie tylko zachowek. Czasem warto sprawdzić, czy testament został sporządzony prawidłowo, albo czy darowizna nie naruszała zasad współżycia społecznego. Każda sprawa jest inna.

Czujesz, że temat zachowku Cię przerasta? Boisz się, że źle obliczysz kwotę albo pominiesz ważną darowiznę? Nie ryzykuj majątku życia dla oszczędności na poradzie prawnej. Skontaktuj się ze mną – przeanalizujemy Twoją sytuację i stworzymy plan działania, który zapewni Ci bezpieczeństwo.