Postępowanie spadkowe krok po kroku. Sąd czy notariusz? Adwokat radzi

Siedziałem ostatnio w mojej kancelarii we Wrocławiu z Panem Markiem. Przyszedł z teczką pełną dokumentów i przerażeniem w oczach. „Mecenasie, ojciec zmarł trzy lata temu. Myśleliśmy z siostrą, że skoro mieszkamy w tym domu, to on jest nasz. A teraz bank zablokował konto taty, a urząd chce jakichś papierów. Czy myśmy coś przegapili?”. Niestety, Pan Marek nie jest wyjątkiem. Wielu Klientów żyje w przekonaniu, że po śmierci bliskiego majątek przechodzi na rodzinę automatycznie, magicznie i bez żadnych formalności. Owszem, prawo mówi, że nabywasz spadek w chwilą śmierci spadkodawcy, ale żeby cokolwiek z tym majątkiem zrobić – sprzedać mieszkanie, wypłacić pieniądze z banku czy przerejestrować samochód – potrzebujesz „papieru”.

Tym „papierem” jest prawomocne postanowienie sądu lub akt notarialny. Dzisiaj opowiem Ci, jak przez to przejść bez siwych włosów i niepotrzebnych nerwów. Zapraszam do lektury.

Czym tak naprawdę jest postępowanie spadkowe? (Definicja dla laika)

Mówiąc najprościej, jak to tylko możliwe: postępowanie spadkowe to oficjalne potwierdzenie przez państwo, że Ty jesteś spadkobiercą po konkretnej osobie. Na tym etapie sąd ani notariusz nie dzielą majątku. Nie decydują, że Ty bierzesz dom, a siostra samochód. Decydują tylko o ułamkach. Orzekają: „Jan Kowalski dziedziczy 1/2 spadku, a Anna Kowalska 1/2 spadku”. Tyle i aż tyle. To jest Twój bilet wstępu do dalszych działań.

Bez tego dokumentu dla świata zewnętrznego (banków, urzędów, spółdzielni) jesteś osobą obcą w stosunku do majątku zmarłego, nawet jeśli byłeś jego najbliższą rodziną.

Kiedy musisz złożyć wniosek? Czy to dzieje się „z automatu”?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę. Nie, sąd sam z siebie nie wie, że ktoś zmarł i trzeba uregulować jego sprawy. Musisz wykazać inicjatywę. Czy jest na to jakiś termin? Teoretycznie wniosek o stwierdzenie nabycia spadku możesz złożyć nawet 20 lat po śmierci spadkodawcy (roszczenie o stwierdzenie nabycia spadku nie przedawnia się). Ale z praktycznego punktu widzenia – im szybciej, tym lepiej.

Czekanie generuje też problemy z tzw. zasiedzeniem przez osoby trzecie, ale to temat na inną kawę. Kluczowe jest to, że dopóki nie masz papieru, masz związane ręce.

Sąd czy notariusz? Odwieczny dylemat spadkobiercy

W polskim prawie masz dwie drogi, by uzyskać tytuł do spadku. Wybór zależy od Twojej sytuacji rodzinnej, zasobności portfela i tego, jak bardzo Ci się spieszy.

Droga nr 1: Sąd. To klasyczne postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Jest tańsze (opłata sądowa to grosze w porównaniu z taksą notarialną), ale trwa dłużej. We Wrocławiu na pierwszą rozprawę czeka się średnio od 3 do 6 miesięcy, a jeśli sprawa jest skomplikowana – lata.

Droga nr 2: Notariusz. To tzw. akt poświadczenia dziedziczenia (APD). Jest to procedura błyskawiczna. Możesz to załatwić w jeden dzień, o ile uda się zgrać terminy u rejenta. Kosztuje więcej, ale oszczędzasz czas.

Kiedy BEZWZGLĘDNIE musisz iść do sądu?
Gdy między spadkobiercami jest konflikt. Notariusz może sporządzić akt tylko wtedy, gdy wszyscy potencjalni spadkobiercy (ustawowi i testamentowi) stawią się w jednym miejscu, w jednym czasie i zgodnie oświadczą, że chcą tego poświadczenia. Wystarczy jeden skłócony wujek, który powie „nie, bo nie”, albo jedna kuzynka mieszkająca w Australii, która nie może przyjechać – i droga notarialna jest zamknięta.

Wariant A: Postępowanie przed sądem (Stwierdzenie nabycia spadku)

Jeśli decydujesz się na sąd (lub musisz go wybrać), procedura wygląda następująco. Składasz wniosek do Sądu Rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. We wniosku wskazujesz wszystkich uczestników postępowania – czyli wszystkich, którzy potencjalnie mogliby dziedziczyć.

Sąd wyznacza rozprawę. Jeśli sprawa jest prosta (np. spadek po rodzicach dziedziczą dzieci zgodnie z ustawą), zazwyczaj kończy się na jednym posiedzeniu. Sędzia odbiera tzw. zapewnienie spadkowe (pyta, czy są inne testamenty, czy są inne dzieci, czy ktoś zrzekł się dziedziczenia). Jeśli wszystko się zgadza – wydaje postanowienie.

Warto wiedzieć, że obecność stron na sprawie spadkowej nie zawsze jest obowiązkowa, ale zazwyczaj sąd chce przesłuchać przynajmniej wnioskodawcę, aby odebrać wspomniane zapewnienie. Dlatego zawsze sugeruję moim Klientom, by jednak się stawili lub wysłali pełnomocnika, który dopilnuje formalności.

Wariant B: Wizyta u notariusza (Akt Poświadczenia Dziedziczenia)

U notariusza atmosfera jest mniej formalna niż na sali sądowej, ale wymogi prawne są równie surowe. Musicie przyjść wszyscy razem. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia. Po zarejestrowaniu go w systemie (rejestr spadkowy), dokument ten ma taką samą moc prawną jak prawomocne orzeczenie sądu.

Testament czy ustawa? Co zmienia zasady gry?

To fundamentalne rozróżnienie. Jeśli zmarły nie zostawił ostatniej woli, wchodzi w grę dziedziczenie ustawowe. Kodeks Cywilny sztywno określa grupy spadkobierców (najpierw małżonek i dzieci, potem rodzice, rodzeństwo itd.). Tutaj pole do manewru jest niewielkie.

Sytuacja komplikuje się, gdy pojawia się testament. Wtedy to wola zmarłego jest święta (z pewnymi wyjątkami). Często zdarza się, że rodzina jest zaskoczona: „Jak to, ojciec zapisał wszystko sąsiadce?”. W takim momencie zaczyna się prawdziwa batalia prawna. Można próbować podważyć testament (np. twierdząc, że ojciec nie był świadomy tego, co robi), ale to już procesowa „waga ciężka”.

Pamiętaj też o instytucji, która chroni najbliższych pominiętych w testamencie. Mowa o zachowku. Nawet jeśli zmarły zapisał wszystko jednej osobie, Ty – jako np. syn czy córka – możesz domagać się od niej pieniędzy. To często szok dla spadkobierców testamentowych, którzy myślą, że „dostali mieszkanie i koniec”. Nie koniec – często muszą spłacić rodzinę.

Długi w spadku – jak nie wpaść w finansową pułapkę?

To jest ten moment, w którym musisz się skupić. Spadek to nie tylko aktywa (dom, konto, biżuteria), ale też pasywa (kredyty, pożyczki, niezapłacone rachunki). Dziedziczysz „dobrodziejstwo inwentarza”, co oznacza, że odpowiadasz za długi tylko do wartości majątku spadkowego. Brzmi bezpiecznie? Teoretycznie tak.

Ale w praktyce, aby to zadziałało, trzeba sporządzić wykaz inwentarza lub zlecić komornikowi spis inwentarza. Jeśli tego nie dopilnujesz i zaczniesz beztrosko dysponować majątkiem, możesz narobić sobie kłopotów. Czasem najlepszym wyjściem jest całkowite odrzucenie spadku. Masz na to 6 miesięcy od momentu, w którym dowiedziałeś się o tytule swego powołania (zazwyczaj od dnia śmierci bliskiego). To termin nieprzekraczalny!

Postępowanie spadkowe a dział spadku – nie myl tych pojęć!

Wielu Klientów myśli, że po wyjściu z sądu ze stwierdzeniem nabycia spadku, sprawa jest zamknięta, a mieszkanie jest „podzielone”. Nic bardziej mylnego. Po tym etapie macie tzw. współwłasność w częściach ułamkowych.

Żeby realnie podzielić majątek – czyli ustalić, że Ty bierzesz mieszkanie i spłacasz siostrę, albo sprzedajecie wszystko i dzielicie kasę – musicie przeprowadzić dział spadku. To może być umowa u notariusza (jeśli jest zgoda) albo kolejna sprawa w sądzie. W mojej kancelarii, zanim złożymy wniosek o dział, zawsze najpierw dokładnie analizujemy skład majątku, żeby nie pominąć żadnych nakładów czy darowizn, które mogą wpłynąć na rozliczenia.

Warto też pamiętać o kwestiach fiskalnych. Po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku masz 6 miesięcy na zgłoszenie tego do Urzędu Skarbowego, aby skorzystać ze zwolnienia z podatku (dla najbliższej rodziny). Jeśli to przegapisz, podatek od spadków i darowizn może boleśnie uderzyć Cię po kieszeni.

Ile to wszystko kosztuje? (Cennik adwokata i sądu)

Koszty sądowe są niskie. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku to opłata 100 zł. Do tego 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeśli chcesz pełnomocnika, dochodzi opłata skarbowa 17 zł.

U notariusza jest drożej. Sam protokół dziedziczenia to 100 zł + VAT, akt poświadczenia 50 zł + VAT, ale dochodzą odpisy i inne czynności. Całość zamyka się zazwyczaj w kilkuset złotych.

A koszt prawnika? To zależy. Napisanie prostego wniosku to niewielki wydatek. Ale jeśli sprawa dotyczy podważenia testamentu, niegodności dziedziczenia czy skomplikowanego zachowku, wycena jest indywidualna. Pamiętaj jednak o zasadzie: naprawianie błędów po nieprzemyślanym działaniu na własną rękę (np. złe sformułowanie wniosku, pominięcie spadkobierców) jest zazwyczaj 3 razy droższe i dłuższe niż ułożenie strategii na starcie. Wzory z internetu często nie uwzględniają specyfiki Twojej sprawy, np. dziedziczenia gospodarstw rolnych.

Jeśli czujesz, że Twoja sprawa spadkowa to labirynt bez wyjścia, albo po prostu boisz się, że popełnisz błąd formalny, który zablokuje Ci dostęp do majątku na lata – nie ryzykuj. W mojej kancelarii codziennie pomagamy Klientom przechodzić przez ten proces bezpiecznie. Zdejmuję z Ciebie ciężar pism sądowych i negocjacji z trudną rodziną.

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93)
• Art. 1025 k.c. – Stwierdzenie nabycia spadku
• Art. 922 k.c. – Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego